आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१३२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

प्रतिप्रदक्षिणं सूक्तस्यावृत्तिः । प्रोक्षणं तु प्रत्यृचं प्रत्यर्धर्चं प्रतिपादं वा ॥ १३ ॥

अविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन ॥ १४ ॥

त्रिः प्रदक्षिणं परिव्रजन् प्रोक्षतीत्येव ॥ १४ ॥

वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् ॥ १५ ॥

एकस्मिन् वंशप्रदेशे यथा शरणानि शयनस्थानानि भवन्ति तथा कारयेत् । एकस्मिन् शयने वंशप्रभेदो न कर्तव्यः ॥ १५ ॥

कर्तेष्ववकाः शीफालमित्यवधापयेत् ॥ १६ ॥

कर्तेष्वित्यनुवादात् स्थूणाकर्ताः खानयितव्या इति गम्यते । 'प्रदक्षिणं स्थूणाकर्तान् खानयित्वे'त्यापस्तम्बः । तेषु । जले प्लवमाना मूलवन्तः पिण्डीभूता अभूमिस्पर्शिनः शैवालविशेषा अवकाः । शीफालं शैवलम् । तदुभयं निधापयेत् ॥ १६ ॥

तयोः प्रशंसा—

न हास्य दाहुकं भवतीति विज्ञायते ॥ १७ ॥

अस्यैवं कुर्वतो गृहं न दाहुकं भवति । कर्मण्युक्प्रत्ययः । कदाचिदपि दह्यमानं न भवतीति विज्ञायते । अग्न्यादिकं वा दाहुकं न भवतीति ॥ १७ ॥

---

१. 'खात घ. पाठः.

नवमः खण्डः] अनाविलोपेनम् । १३३

मध्यमस्थूणायाः कर्तेऽवधाय प्रागयोदगग्रान् कुशानास्तीर्य व्रीहियवमतीरप आसेचयेद् अच्युताय भौमाय स्वाहेति ॥ १८ ॥

या गृहे मध्यमस्थूणा प्रधानभूता तस्याः कर्तेऽवधाय, किं, प्रागुक्ता अवकाः शीफालं च । किमर्थं तर्हि वचनं, ननु तेनैव सिद्धम् । वक्ष्यमाणो विशेषविधिस्तस्य बाधको मा भूदिति । यत्रावधानास्तरणे तत्राप आसेचयेद् अच्युताय भौमाय स्वाहेति मन्त्रेण ॥ १८ ॥

अथैनामुच्छ्रीयमाणामनुमन्त्रयेतैहैव तिष्ठ निमिता तिल्विलास्वामिरावतीं मध्ये पोषस्य तिष्ठतीम् आ त्वा प्रापन्नघायवः आ त्वा कुमारस्तरुण आ वत्सो जायतां सह आ त्वा परिश्रितः कुम्भ आ दध्नः कलशैरय इति ॥ १९ ॥

अथानन्तरमेनां मध्यमस्थूणामुच्छ्रीयमाणां कर्ते स्थाप्यमानामन्त्रयेत ‘इहैव तिष्ठेति द्वाभ्यामृग्भ्याम् ॥ १९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये अष्टमः खण्डः ।

---

अथ नवमः खण्डः ।

वंशमाधीयमानमृतेन स्थूणामधिरोह वंश द्राघीय आयुः प्रतरं दधाना इति ॥ १ ॥

स्थूणायामाधीयमानं वंशमनुमन्त्रयते ऋतेनेति¹ मन्त्रेण ॥ १ ॥

---

१. ‘ति’ ॥ ङ. पाठः.

१३४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

सदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकं प्रतिष्ठापयेत् पृथिव्या अधिसम्भवेति ॥ २ ॥

सदूर्वासु दूर्वासहितासु चतसृषु शिलासु मणिकं प्रतिष्ठापयति पृथिव्या अधिसम्भवेत्यनेन ॥ २ ॥

अरङ्गरो वावदीतीति वा ॥ ३ ॥

अथवा अरङ्गरो वावदीतीत्यनेन प्रतिष्ठापयति । मन्त्रयोर्विकल्पः ॥ ३ ॥

अथास्मिन्नप आसेचयत्यैतु राजा वरुणो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमानः। इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्त्विति ॥ ४ ॥

अथानन्तरमस्मिन्मणिकेऽप आसेचयति ऐतु राजेति मन्त्रेण ॥ ४ ॥

अथैनच्छमयति व्रीहियवमतीभिरद्भिः ॥ ५ ॥

अथानन्तरमेनद् वास्तु शमयति शान्तं करोति व्रीहियवयुक्ताभिरद्भिः ॥ ५ ॥

तत्र प्रकारः —

हिरण्यमवधाय शन्तातीयेन त्रिः प्रदाक्षिणं परिव्रजन् प्रोक्षत्यविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन ॥ ६ ॥

तास्वप्सु हिरण्यमवधाय । शन्तातीयेनेत्यादि गतम् ॥

मध्येऽगारस्य स्थालीपाकं श्रपयित्वा वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मानिति चतसृभिः प्रत्यृचं हुत्वो¹

---

१. 'त्वा शि' ख. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३५

ब्राह्मणान् भोजयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्विति वा-
चयीत ॥ ७ ॥

स्थालीपाकधर्मत्वादेव श्रपणे सिद्धे श्रपयित्वेति वचनं
नियमार्थं स्थालीपाकस्यास्यैव प्रथमं श्रपणं यथा स्याद् भोज-
नार्थं मा भूदिति । तैर्भुक्तवद्भिरेव वाचनम् ॥ ७ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ।

---

अथ दशमः खण्डः ।

उक्तं गृहप्रपदनम् ॥ १ ॥

यदनन्तरोक्तं मणिकप्रतिष्ठापनादि तद् गृहप्रपदनं
स्वगृहप्रवेशः । पूर्वं कृतसंस्कारमपि गृहं क्रयादिप्राप्तं प्रविश-
ताप्येतत् कर्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ १ ॥

बीजवतो गृहान् प्रपद्येत ॥ २ ॥

पूर्वं व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहान् प्रप-
द्येत ॥ २ ॥

क्षेत्रं प्रकर्षयेदुत्तरैः प्रोष्ठपदैः फल्गुनीभी रोहिण्या वा ॥

सर्वत्र ‘नक्षत्रे च लुपि’त्यधिकरणे तृतीया । एषु नक्ष-
त्रेषु क्षेत्रस्य कर्षणं कारयेत् ॥ ३ ॥

तत्र प्रकारः —

क्षेत्रस्यानुवातं क्षेत्रस्य पतिना वयमिति प्रत्यृचं
जुहुयाज्जपेद् वा ॥ ४ ॥

क्षेत्रस्यानुवातं यस्यां दिशि होमे कृते क्षेत्रं धूमो

१३६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

व्याप्नोति तस्यां दिग्होमः कर्तव्यः । जपेद्वा जपहोमयोर्वि-
कल्पः ॥ ४ ॥

गाः प्रतिष्ठमाना अनुमन्त्रयेत मयोभूर्वातो अभि
वात्स्त्रा इति द्वाभ्याम् ॥ ५ ॥

आत्मीया गावो यदा प्रतिष्ठन्ते गृहान्निर्गच्छन्ति तदा
ता अनुमन्त्रयते मयोभूरिति द्वाभ्यामृग्भ्याम् ॥ ५ ॥

आयतीर्यासामूधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च
ता नः सन्तु पयस्वतीर्बह्वीर्गोष्ठे घृताच्यः ॥ ६ ॥

इतिकरणाध्याहारेण मन्त्रसमाप्तिः । आयतीर्गृहान्
प्रत्यागच्छतीरनुमन्त्रयते यासामूध इति मन्त्रेण ॥ ६ ॥

या देवेषु तन्वा मैरयन्तेति च सूक्तशेषम् ॥ ७ ॥

द्वितीयानिर्देशाद् ब्रूयादिति गम्यते । या देवेष्विति
(यत् ? यः) सूक्तशे(षं?षः) तमप्यायतीनामनुमन्त्रणे ब्रूयात् ॥

आगावीयमेके ॥ ८ ॥

एक आचार्या आ गावो अग्मन् इति सूक्तमिच्छन्ति ॥

गणानासामुपतिष्ठेतागुरूगवीनां भूताः स्थ प्रश-
स्ताः स्थ शोभनाः प्रियाः प्रियो भूयासं शं मयि जानी-
ध्वं शं मयि जानीध्वम् ॥ ९ ॥

आसां गवां गणान् संघात् यत्र यत्र दृष्ट्वानुपतिष्ठेत ।
किमविशेषेण, नेत्याह — अगुरुगवीनां गुरोर्या गावः तद्व्य-
तिरिक्तानाम् आसां गवां गणानुपतिष्ठेत भूताः स्थेति मन्त्रेण ।

---

१. 'या वो भू' ग. पाठः. २. 'ण द्विरु' घ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १९७

शं मयि जानीध्वमिति सकृदुक्त्या मन्त्रान्तद्विरुक्तिरध्याय-
परिसमाप्तिकृतौ । इतिकरणं चाध्याहार्यम् ॥ ९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
अनाविलायां द्वितीयाध्याये दशमः खण्डः ।
द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ।

---

१. 'ता द्वि' घ. पाठः.

T

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

अथातः पञ्चयज्ञाः ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेतैर्विना न निःश्रेयसाभ्युदयसिद्धिः अतः पञ्चयज्ञा वक्ष्यन्ते । पञ्चयज्ञा इति संज्ञाशब्दोऽयमन्वर्थः । ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति समासः ॥ १ ॥

तानुपादिशति —

देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्ययज्ञ इति ॥

उद्देशक्रमेण लक्षणान्याह—

तद्यदग्नौ जुहोति स देवयज्ञो यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञो यद् बलिं करोति स भूतयज्ञो यत् पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञो यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञः ॥ ३ ॥

तदिति वाक्योपन्यासे । यच्छब्दोपबन्धाद् वर्तमानापदेशाच्चानुवादा एते । अनुवादाश्च प्राप्तिमपेक्षन्ते । तत्र स्वाध्यायाध्ययनमनन्तरं वक्ष्यते । एवं मनुष्येभ्यो दानं ‘गृहानेत्य यद् ददाति सा दक्षिणे’ति । देवेभ्यो होमो वैश्वदेवे । भूतेभ्यो बलिहरणे । पितृभ्यो दानमपि तत्रैव ‘स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती शेषं दक्षिणा निनयेदि’ति ॥ ३ ॥

तेषामहरहः क्रिया चोद्यते —

तानेतान् यज्ञानहरहः कुर्वीत ॥ ४ ॥

सैषा न चोदनीया तेन तेन प्रोपकेण प्राप्तत्वात् । अत्राहुः ‘द्वादशरात्रं वा महागुरुषु दानाध्ययने वर्जयेर-

---

१. ‘प्रकारेण’ ख. ग. ङ. पाठः.

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३९

ह्नि¹'ति वक्ष्यति । तमपि प्रतिषेधं बाधित्वाऽहरहःक्रियो स्यादि-
त्येवमर्थमिदमिति । ब्रह्मयज्ञस्तु न भवति 'तस्य द्वावनध्यायौ
यदात्माशुचिर्यद्देश' इत्याहृत्य वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ ४ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।

---

अथ द्वितीयः खण्डः ।

अथ स्वाध्यायविधिः ॥ १ ॥

ब्रह्मयज्ञाध्ययनप्रकारौ वक्ष्यते । अक्रियमाणे विधिग्र-
हणे पूर्वोक्तानां यज्ञानामनन्तरं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्युक्तं
स्यात् । विधिग्रहणाँ³दनुष्ठानक्रमो यथारुचि भवति ॥ १ ॥

प्राग्वोदग्वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्य यज्ञो-

पवीत्याचम्याक्लिन्नवासा दर्भाणां महदुपस्तीर्य प्राक्-

कूलानां तेषु प्राङ्मुख उपविश्योपस्थं कृत्वा दक्षि-

णोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तौ विज्ञायतेऽपां वा

एष ओषधीनां रसो यद्दर्भाः सरसमेव तद् ब्रह्म क-

रोति द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणः संमील्य वा

यथा वा युक्तमात्मानं मन्येत तथायुक्तोऽधीयीत स्वा-

ध्यायम् ॥ २ ॥

---

१. 'ति प्रतिषेधं व' ग. घ. पाठः. २. 'या कर्तव्यतार्था' ग. पाठः.
३. 'णात् त्वनुष्ठाने य' ख. ग. ङ. पाठः.

१४० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्य
आप्लवनं स्नानम् इह तु द्वितीयानिर्देशादवगाहनपूर्वके वर्तते ।
आप्लुत्येत्येव सिद्धेऽप इति वचनादुद्धृताभिरद्भिः स्नानप्रति-
षेधः । आपस्तम्बस्तु गृहस्थं प्रकृत्याह—'¹सशिरावमज्जन-
मप्सु वर्जयेदि'ति । आप्लुत्य यज्ञोपवीती भूत्वाचामति । अत्र
यज्ञोपवीतवचनादकर्मकाले नावश्यम्भावः । कर्माङ्गमिदमाच-
मनं शौचार्थस्य स्मृतिप्राप्तत्वाद् । आचम्याक्लिन्नवासा अनाद्र-
वासा भूत्वा प्राक्कूलानां प्रागग्राणां दर्भाणां महदासनमुपस्तीर्य
तेषु प्राङ्मुख उपविशति । अत्र प्राङ्मुखत्वविधानात्पूर्व-
त्रानियमः । उपविश्य उपस्थं कृत्वा उपस्थकरणे दक्षिणः
पाद उत्तरे² स्यात् । ततः³ पूर्वोक्तलक्षणपवित्रवन्तौ पाणी
सन्दधाति । तत्र पवित्रवन्तौ पाणी इति वचनात् प्रतिपाणि
पवित्रे भवतः । सन्धाय द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाण इत्य-
न्वयः । मध्ये त्वासनार्थानां पवित्रार्थानां च दर्भाणामर्थवादो
ब्राह्मणानुकर्षणेन । दर्भा इति यद् एष अपामोषधीनां च रसः⁴
तेन दर्भवान् कर्म कुर्वन् सरसं ब्रह्म करोतीति विज्ञायते
ब्राह्मणं भवतीति⁵ । संमील्य वा चक्षुषी प्रकारान्तरेणापि यथा
वा युक्तं समाहितमात्मानं मन्यते तथा युक्तोऽधीयीत स्वा-

---

१. 'सहशिरोव' ख. ग. ङ. पाठः.
२. 'रः सव्यस्योपरि भवति । त' घ. पाठः.
३. 'ततः प्रच्छिन्नाग्रावनन्तर्गभौ प्रादेशमात्रौ कुशावित्युक्तलक्षणाभ्यां पवित्राभ्यां तद्वन्तौ पाणी सन्दधाति दक्षिणस्यार्वाचीनताववान इति श्रुतेः । तत्र पवित्रवन्तौ पाणी सन्धायेति वच',
४. 'सः तत् तेन दर्भानुप्रवेशनेन स',
५. 'तिद्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणः स' घ. पाठः.

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १४१

ध्यायम् । स्वाध्यायविधिरित्युपक्रम्यापि पुनः स्वाध्यायग्रहण-
मोङ्कारव्याहृतिसावित्रीणामपि स्वाध्यायेऽनुप्रवेशार्थम् ॥ २ ॥

ओंपूर्वा व्याहृतयः ॥ ३ ॥

प्रथमं तावदोङ्कारपूर्विका व्याहृतयो वक्तव्याः ॥ ३ ॥

सावित्रीमन्वाह पच्छोऽर्धर्चशः सर्वामिति तृतीयम् ॥ ४ ॥

पश्चात् सवित्रीमन्वाह, कथं, प्रथमं पच्छः द्वितीय-
मर्धर्चशः तृतीयं सर्वामिति । तृतीयग्रहणं पच्छो वार्धर्चशो वा
सर्वां वेति विकल्पसंशयनिवृत्त्यर्थम् ॥ ४ ॥

अथ स्वाध्यायमधीयीत ॥ ५ ॥

पुनः स्वाध्यायग्रहणं वक्ष्यमाणो विशेषो वक्ष्यमा-
णस्य स्वाध्यायस्यैव यथा स्यादिति । कः पुनरसौ । 'स या-
वन्मन्येत तावदधीत्ये'ति । किं सिद्धं भवति । प्रणवव्या-
हृतिसावित्र्यात्मकस्य वोक्तस्य स्वाध्यायस्य नित्यत्वं सिद्धं
भवति ॥ ५ ॥

स्वाध्यायमाह —

ऋचो यजूंषि सामान्यथर्वाङ्गिरसो ब्राह्मणानि
कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीति ॥ ६ ॥

कल्पशब्देन सूत्राण्युच्यन्ते । कथं पुनर्नित्ये स्वाध्या-
याध्ययने अनित्यानां सूत्राणां विधानमुपपद्यते, तदाकृते-

१४२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

नित्यत्वात् । यथा पशोरनित्यस्य नित्ये ब्राह्मणवाक्ये दर्शनं तद्वत् । एतेन इतिहासपुराणानि व्याख्यातानि । गाथाः ‘तदे-षाभियज्ञगाथा गीयते’ इत्याद्युदाहृताः । नाराशंसीः नराशं-सदेवत्याः ‘नराशंसमिह प्रियमि’त्याद्या ऋचः । आसां पृथग् ग्रहणं फलविशेषविधानार्थम् । इतिहासो महाभारतम् । पुराणं वायुप्रोक्तादि ॥ ६ ॥

ऋगादीनामध्ययने फलविशेषमाह —

यदृचोऽधीते पयआहुतिभिरेव तद्देवतास्तर्पयति, यद्यजूंषि घृताहुतिभिः, यत्सामानि मध्वाहुतिभिः, यद-थर्वाङ्गिरसः सोमाहुतिभिः, यद् ब्राह्मणानि कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीत्यमृताहुतिभिः ॥ ७ ॥

यथा पयःप्रभृतीनामाहुतिभिर्देवतास्तृप्यन्ति एवमृ-गादीनामध्ययनेनेत्युक्तं भवति । द्वितीयादिषु यद्यजूंषीत्या-दिष्वेवेत्यादेरनुषङ्गः ॥ ७ ॥

न केवलं देवतास्तर्पयति, पितॄनपीत्याह—

यदृचोऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितॄन् स्वधो-पक्षिरन्ति, यद्यजूंषि घृतस्य कुल्याः, यत्सामानि मध्वः कुल्याः, यदथर्वाङ्गिरसः सोमस्य कुल्याः, यद् ब्राह्म-णानि कल्पान् गाथा नाराशंसीरितिहासपुराणानीत्यमृ-तस्य कुल्याः ॥ ८ ॥

कुल्याः क्षुद्रनद्यः । ऋगादीनामध्ययने पयःप्रभृ-तीनां कुल्या अस्याध्येतुः पितॄन् स्वधा भूत्वोपक्षरन्ति उप-

---

१. ‘त् पशुवत् । य’ व. पाठः.
२. ‘पो’ ग. पाठः.

तृतीयः खण्डः] अनाविलोपेथम् । १४३

तिष्ठन्ते । स्वधेति पितॄणामन्ननाम । अस्य पितॄन्नित्यादेश्च द्वितीयादिष्वनुषङ्गः ॥ ८ ॥

ऋगादीनां समस्तानामध्ययने प्राप्ते विशेषमाह —

स यावन्मन्येत तावदधीत्यैतया परिदधीत ॥ ९ ॥

स यावदध्येतुं शक्यं मन्यते देशकालावस्थानां तावदधीत्य एतया वक्ष्यमाणयर्चा परिदधीत समापयेत् । परिदधीतेति वचनं परिधानीयाधर्मस्य त्रिरभ्यासस्य प्राप्त्यर्थम् ॥ ९ ॥

तामृचमाह —

नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यो नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे महते करोमीति ॥ १० ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

देवतास्तर्पयति ॥ १ ॥

प्रीणयति । केन, उदकेन तर्पणस्य तथा प्रसिद्धत्वात् । अप^आप्लुत्येति च प्रकरणात् । तच्चाञ्जलिना कर्तव्यम् । जलाञ्जलिरिति हि तर्पणं प्रसिद्धम् । अन्ये त्वनादेशाद्दक्षिणेन पाणिना कुर्वन्ति । अपरे तु सव्योपगृहीतेन दक्षिणेन ॥ १ ॥

---

१. 'नं' ग. घ. पाठः.

१४४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [तृतीयोऽध्यायः

प्रजापतिर्ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयः सर्वाणि चच्छन्दांस्योङ्कारो वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री यज्ञा द्यावापृथिवी अहोरात्राणि सांख्याः सिद्धाः समुद्रा नद्यो गिरयः क्षेत्रौषधिवनस्पतिगन्धर्वाप्सरसो नागा गावो वयांसि विप्रा यक्षा रक्षांसि भूतान्येवमन्तानि ॥ २ ॥

प्रजापतिस्तृप्यत्विति प्रथमो मन्त्रः । एवमुत्तरेषु तृप्यत्विति सर्वत्रानुषङ्गः, द्विवचनान्ते तृप्यतामिति, बहुवचनान्ते तृप्यन्त्विति । एकः समास एको मन्त्रः । भूतान्येवमन्तानीति नायं मन्त्रः, किं तर्हि आदित आरभ्य रक्षांसीत्येवमन्तानि भूतानीत्यर्थः । एवं हि ‘अथर्षय’ इति सङ्गतं भवति । अन्ये तु भूतानि तृप्यन्तु एवमन्तानि तृप्यन्त्विति मन्त्रावेव कृत्वा तर्पयन्ति । एतेषां प्राजापत्येन तीर्थेन तर्पणम् ॥ २ ॥

अथर्षयः ॥ ३ ॥

तर्पयितव्या वक्ष्यन्त इति शेषः ॥ ३ ॥

शतर्चिनो माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाजो वसिष्ठः प्रगाथाः पावमान्यः क्षुद्रसूक्ता महासूक्ता इति ॥ ४ ॥

अत्र इतिशब्द ऋषीणामवसानप्रदर्शनार्थः । एतेषां दैवेन तीर्थेन तर्पणम् । केचिन्निवीतमपि कुर्वन्ति, अपरे न, वचनाभावात् । प्राचीनावीतीति वक्ष्यमाणशेषः ॥ ४ ॥

---

१. 'ति समासेषु च ए', २. 'न्ते', ३. 'षः तस्मात् पूर्वं विशिष्टम् । प्रा' घ. पाठः

तृतीयः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । १४५

प्राचीनावीती सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैलसूत्र-
भाष्यमहाभारतधर्माचार्या जानन्तिबाहाविगार्ग्यगौतम-
शाकल्यवाभ्रव्यमाण्डव्यमाण्डूकेया गार्गीवाचक्नवी ब-
डबाप्रातिथेयी सुलभा मैत्रेयी कहोलं कौषीतकं महा-
कौषीतकं भरद्वाजं पैङ्ग्यं महापैङ्ग्यं सुयज्ञं शाङ्खाय-
नमैतरेयं महैतरेयं बाष्कलं शाकलं गार्ग्यं सुजातवक्त्रम्
औद्वाहिं सौजाभिं शौनकमाश्वलायनं ये चान्ये आ-
चार्यास्ते सर्वे$^१$ तृप्यन्तु ॥ ५ ॥

सुमन्तुप्रभृतीनामपि पितृष्वेवान्तर्भावः प्राचीनावीत-
दर्शनात् । कल्पान्तरेष्वपि वैशम्पायनप्रभृतीनामेव तर्पणं
विहितम् । गर्गवाचक्नवीति प्रसिद्धः पाठः । कहोलमित्यादिषु
द्वितीयानिर्दिष्टेषु तर्पयामीति भवति । कहोलं तर्पयामीति ।
ये चान्ये इत्यादिरेको मन्त्रः ॥ ५ ॥

प्रतिपुरुषं पितॄंस्तर्पयित्वा गृहानेत्य यद्ददाति सा
दक्षिणा ॥ ६ ॥

मातॄणां मातामहादीनां मातामह्यादीनां च तर्पणमि-
च्छन्ति । तत्र विप्रतिपत्तिः । केचित् पित्रादीनां नाम्ना त-
र्पणमिच्छन्ति देवदत्तं यज्ञदत्तं विष्णुमित्रमिति । एवं मा-
त्रादीनामपि। प्रसिद्धस्त्वाचारः पितरं तर्पयामीत्यादि, एवं पि-
तामहं प्रपितामहं मातरं पितामहीं प्रपितामहीम् इति । एवं
मातामहवर्गेऽपि । एतेषां पितृतीर्थेन तर्पणम् । अत्र याज्ञ-
वल्क्यः —

---

१. 'र्वे यु' ख. ग. घ. पाठः.

१४१ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः

“कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु ।
प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनु क्रमात् ॥”

इति । एवं तर्पयित्वा गृहानेत्य वैश्वदेवान्ते अतिथिभ्यो यद् ददाति सा दक्षिणा ॥ ६ ॥

ब्रह्मयज्ञस्य पूर्वोक्तनियमासम्भवेऽप्यवश्यं कर्तव्यो ब्रह्मयज्ञो यथाकथञ्चिदित्याह --

अथापि विज्ञायते स यदि तिष्ठन्नासीनः शयानो वा यं यं क्रतुमधीते तेन तेन हास्य क्रतुनेष्टं भवतीति¹ ॥ ७ ॥

यस्य यस्य क्रतोः सम्बन्धिनं ब्राह्मणभागं मन्त्रभागं वाधीते तिष्ठन्नासीनः शयानो वा भूत्वा तेन तेन क्रतुनास्येष्टं भवतीति² । ब्राह्मणं भवतीत्यर्थः³ ॥ ७ ॥

विज्ञायते तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देशः ॥ ८ ॥

तस्य ब्रह्मयज्ञस्य द्वावेवानध्यायौ यदशुचिरात्मा शावाद्याशौचेन चण्डालादिस्पर्शेन वा देशो वाप्यशुचिः⁴ एतावानेव ब्रह्मयज्ञस्यानध्यायः नाष्टम्यादिरिति विज्ञायत इति ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।

---

१. 'ति यं यं क्रतुं य',
२. 'त्येवं विज्ञायते ब्रा',
३. 'र्थः पुनश्च वि',
४. 'चिः अवस्करादिः ए' घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १४७

अथ चतुर्थः खण्डः।

अथातोऽध्यायोपाकरणम् ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अध्यायोपाकरणं नाम कर्म वक्ष्यते । अधीयत इत्यध्यायः स्वाध्यायः, स उपाक्रियते विधिवदारभ्यते यत्र कर्मणि तदध्यायोपाकरणम् । अतःशब्दो हेत्वर्थो यस्मादतोऽध्ययनसिद्धिः अत एतद् वक्ष्यत इति ॥

ओषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन ॥ २ ॥

ओषधीनां प्रादुर्भावे सति श्रवणेन नक्षत्रेण कर्तव्यम् । 'नक्षत्रे च लुपि' इत्यधिकरणे तृतीया । कदा पुनरोषधीनां प्रादुर्भावः । श्रावणे भाद्रपदे वा मासि । तयोर्हि प्रकृत्या वृष्टिर्भवति । आषाढे तु कादाचित्की । यद्येवं श्रावणे भाद्रपदे वेति वक्तव्यं, किमोषधीनां प्रादुर्भाव इति परोक्षवचनेन । उच्यते । ओषधिप्रादुर्भावकृतोऽयं विकल्पो यथा स्यात् मासस्वरूपप्रयुक्तो विकल्पो मा भूदिति ॥ २ ॥

श्रावणस्य पञ्चम्यां हस्तेन वा ॥ ३ ॥

यद्वा श्रावणस्य मासस्य पञ्चम्यामेतत् कर्म कर्तव्यम् । सा यदि पञ्चमी हस्तेन युज्यते ॥ ३ ॥

आज्यभागौ हुत्वाज्याहुतीर्जुहुयात् सावित्र्यै ब्रह्मणे श्रद्धायै मेधायै प्रज्ञायै धारणात्यै सदसस्पतयेऽनुमतये छन्दोभ्यश्च ॥ ४ ॥

आज्यभागवचनं नित्यार्थम् । तथा 'आज्यभागौ पाकयज्ञेष्वि'ति विकल्पो मा भूदिति । अनुक्तद्रव्यत्वादेवाज्याहुतित्वे सिद्धेऽप्याज्याहुतिवचनं नियमार्थम्, उत्सर्जने वक्ष्यति

१४८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [तृतीयोऽध्यायः

‘एताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वे’ति तत्राप्येता आज्याहुतयो यथा स्युः अन्नाहुतयो मा भूवन्निति । चतुर्थ्यन्तैः सावित्र्यादिभि-^१र्नवभिः स्वाहाकारान्तैर्होमः ॥ ४ ॥

अथ दधिसक्तून् जुहोत्यग्निमीळे पुरोहितमित्येका कुषुम्भकस्तदब्रवीद् आवदंस्त्वं शकुने भद्रमावद गृणाना जमदग्निना धामन्ते विश्वं भुवनमधिश्रितं गन्ता नो यज्ञं यज्ञियाः सुशमियो न स्वो अरणः प्रतिचक्ष्व विचक्ष्वाग्ने याहि मरुत्सखायत्तेराज्ञश्छतं हविरिति द्वृचाः समानीव आकूतिरित्येका तच्छंयोरानृणीमह इत्येका ॥ ५ ॥

आज्याहुतिभ्योऽनन्तरं दधिमिश्रान् सक्तून् जुहोति । लौकिका दधिसक्तवो विधिवत् संस्कृताः । तानेतैः प्रतिमन्त्रं जुहुयात् । कुषुम्भक इत्याद्या द्व्यृचाः । समानीव इति । शाकलस्य समाम्नायस्यान्त्या तदध्यायिनामेषा । तच्छंयोरिति बाष्कलस्य तदध्यायिनामेषा । उभयत्रैकाग्रहणं विस्पष्टार्थम् । द्वितीयाभावादेव द्व्यृचाधिकारस्य निवृत्तिः सिद्धा । अग्निमीळ इत्यत्र वक्ष्यमाणद्व्यृचत्वनिवृत्त्यर्थमेकाग्रहणम् ॥ ५ ॥

अध्येष्यमाणोऽध्याप्यैरन्वारब्ध एताभ्यो देवताभ्यो हुत्वा सौविष्टकृतं हुत्वा दधिसक्तून् प्राश्य ततो मार्जनम् ॥ ६ ॥

अध्येष्यमाण आचार्यः । अध्याप्याः शिष्याः । अत्राध्येष्यमाण इत्यध्यापनं विवक्षितम् । तदेवं ह्यात्मापेक्षमध्य-

---

१. 'भिः स्वा' ख.ग. घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १४९

यनं भवति पारायणादिवत् । शिष्यार्थमध्यापनम् । अपर
आह— अध्येष्यमाण इति वचनादध्याप्याभावेऽपि पारायण-
ब्रह्मयज्ञाध्ययनार्थमप्येतत् कर्म भवति । एताभ्यो देवताभ्य
इति वचनं सर्वासां देवतात्वज्ञापनार्थम् । तेन सावित्र्याद्या
अग्न्याद्याश्चोभययो गृह्यन्ते । होमद्रव्यमप्युभयम् । हुत्वेति
वचनं होमकालेऽन्वारम्भणं यथा स्यादिति । स्विष्टकृतो वचनं
प्रधानान्तरं स्विष्टकृद् यथा स्यादिति । कथं पुनरन्यत्र प्रसङ्गः
एतदेव ज्ञापयत्यागन्तुकानि प्राक्स्विष्टकृतो भवन्ति ततः
स्विष्टकृदिति दधिसक्तुप्राशनं शिष्याणामपि । ततो मार्ज-
नं कुर्युरीति शेषः । तत्परिस्तरणैरञ्जलिमन्तर्धायेत्याद्युक्तम् ॥

अपरेणाग्निं प्राक्कूलेषु दर्भेषूपविश्योदपात्रे दर्भान्
कृत्वा ब्रह्माञ्जलिकृतो जपेत् ॥ ७ ॥

दर्भान् कृत्वा प्रागग्रान् दर्भान् निधाय ब्रह्माञ्जलि-
कृतः दक्षिणोत्तरौ पाणी पवित्रवन्तौ सन्दधाति एष ब्रह्मा-
ञ्जलिः स कृतो येन स तथोक्तः । ‘वाहिताग्न्यादिषु’ इति
निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ ७ ॥

ओंपूर्वा व्याहृतयः ॥ ८ ॥

द्वितीयार्थे प्रथमा । अत्र जपतिचोदनायामप्युच्चैः
प्रयोगः, माणवकार्थत्वादुच्चारणस्य ॥ ८ ॥

सावित्रीं च चतुरभ्यस्य वेदादिमारभेत ॥ ९ ॥

चशब्दादोंपूर्वामिति गम्यते । सावित्रीं चोंपूर्वां चतु-
रभ्यस्यति । यथासमाम्नायमर्धर्चशोऽभ्यस्य वेदादिमारभेत ।

---

१. ‘कुतूले’ ग. ङ. पाठः.

१५०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[तृतीयोऽध्यायः

व्यत्ययेन परस्मैपदम् आरभेत । वेदस्यादिं सूक्तमनुवाकमध्यायं वा । एतच्च सर्वमध्याप्यानामपि समानम् । अपर आह — जपेदित्यत्र प्रकाराविधिः चतुरभ्यस्येति जप्यस्त्वोङ्कारादयः । तेन ओङ्कारव्याहृतीनामपि चतुरभ्यासो भवति । अस्मिन् पक्षे जपेदित्यातिरिच्यते ॥ ९ ॥

तथोत्सर्गे ॥ १० ॥

उत्सर्गो वक्ष्यते । तत्रापि तथा कर्तव्यं, यथोपाकरणे । तत्रैके कृत्स्नस्य कर्मणोऽतिदेशं मन्यन्ते । तन्न । यदि कृत्स्नस्य कर्मणोऽतिदेशोऽभविष्यद् एतेनोत्सर्जनमिति तृतीयया निरदेक्ष्यद् यथा ‘एतेन गोदानम्’ ‘एतेन वापनादी’ति । तस्माद् वेदादिमारभेदेत्येतदेवातिदिश्यते । अन्यदुत्सर्जनं कर्म कथं भविष्यति । वक्ष्यति — ‘एताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वे’ति । तेनोत्सर्जने प्राशनमार्जने न भवतः ॥ १० ॥

षण्मासानधीयीत समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन ॥ ११ ॥

समावृत्तोऽप्युपाकृत्याधीयानो ब्रह्मचारिकल्पेन मधुमांसवर्जनेनाधीयीत । यः केवलानि वृत्तानि पारं नीत्वा जायामुपयम्य पश्चादधीते तस्य ग्रहणाध्ययनविषयमेतत् ॥ ११ ॥

यथान्यायमितरे ॥ १२ ॥

इतरे असमावृत्ता ब्रह्मचारिणो यथान्यायं मेखलाजिनदण्डभिक्षाचरणसमिदाधानादिभिरधीयीरन् ॥ १२ ॥

जायोपेयेत्येके ॥ १३ ॥

समावृत्तविषयमिदम् । ब्रह्मचारिकल्पेनेत्यस्यापवादः ।

---

१. 'वानन्तरमति' ग. ङ. पाठः.
२. 'ने भ' ग. पाठः.
३. 'वेदानि वायं नी' ख. ग. ङ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १५१

एक आचार्याः जायोपेया उपयन्तव्येति मन्यन्ते ॥ १३ ॥

तत्रोपपत्तिः —

प्राजापत्यं तत् ॥ १४ ॥

तद् जायोपेयमनं प्राजापत्यम्, 'आसिञ्चतु प्रजापति-
रि'ति दर्शनात् । रेतःसेचनं प्राजापत्यं तच्च प्रजार्थं तेन यदाह
प्राजापत्यमिति प्रजार्थमित्येवैतदाह। यद्यप्यनुक्तमप्येतद् गम्यते
जायोपेयमनं प्रजार्थमिति । तथाप्युच्यते ऋतावेवोपगमनं
यथा स्यादनृतौ मा भूदिति ॥ १४ ॥

वार्षिकमित्येतदाचक्षते ॥ १५ ॥

यदिदमुपाकृत्य षण्मासाध्ययनमेतद् वार्षिकमित्याचार्या
आचक्षते वर्षातौ भवति वा प्रतिसंवत्सरं भवतीति वा ! तथा
च गौतमः —"श्रावणादि वार्षिकं प्रोष्ठपदीं वोपाकृत्याधीयीत
छन्दांस्यर्धपञ्चमान् मासान् पञ्च दक्षिणायनं वा ब्रह्मचार्यत्सृष्ट-
लोमा न मांसं भुञ्जीत द्वैमास्यो वा नियम इति" । समाप्त-
मुपाकरणम् ॥ १५॥

उत्सर्जनमुच्यते —

मध्यमाष्टकायामेताभ्यो देवताभ्योऽन्नेन हुत्वापो-
ऽभ्यवयन्ति ॥ १६ ॥

मध्यमाष्टकायामिति सामीपिकमधिकरणम् । तस्याः
पूर्वा या पौर्णमासी तस्यामिदं भवति । एतच्च षण्मासानधी-
यीतेति पूर्वमुक्तत्वाल्लभ्यते । याः पूर्वोक्ताः सावित्र्याद्याः ता-
भ्योऽन्नेन होमः । तत्र सावित्र्यादीनामाज्यमेवेति पूर्वमुक्तम् ।

---

१. 'ग', २. 'तदा' घ. पाठः. ३. 'त तद् द्वै' ख. पाठः.