आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

१२० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

याश्च युष्मानत्रानु । अनुमन्त्रणं तु पितॄणां मातृणां च सकृ-
देव । एकशेषवृत्त्या पितर इत्युभयत्र सम्भवात् । तथा अभ्य-
ञ्जने यज्जदारुद्रदे अभ्यञ्जाथाम् । यज्जदारुद्रदाविष्णुदा अभ्य-
ङ्ग्ध्वमिति¹ । वासोदाने एतद्वो मातरो वासो मा नोऽतोऽन्य-
न्मातरो युङ्ग्ध्वम् । एवं पितामह्यः प्रपितामह्यो युङ्ग्ध्व-
मिति । उपस्थानं तु सकृदेव पूर्ववत् । एवमेतत् स्त्रीणां पिण्ड-
दानं भवति ॥ ६ ॥

सुरामाचाममित्यधिकम् ॥ ७ ॥
स्त्रीपिण्डेषु सुरामाचामं चाधिकं दद्यात् । सुरा प्र-
सिद्धा । आचामः तण्डुलप्रक्षालनाम्बु यवागूरित्यन्ये ॥ ७ ॥

कर्पूष्वेके द्वयोः षट्सु वा ॥ ८ ॥
एके आचार्याः कर्षूनिर्व²पेरणमिच्छन्ति । लेखयोर्ले-
खयोः कर्षूरित्य³भिधानम् । कर्ष्वौ च कर्ष्वश्च कर्ष्वः । द्वयोः
कर्ष्वोः षट्सु वा कर्षूषु । यदा द्वे तदा पितॄणामेका मातृ-
णामपरा । ते चायते भवतः । यदा षट् तदा तिस्रस्तिस्रश्च
वृत्ता भवन्ति ॥ ८ ॥

पूर्वासु पितृभ्यो दद्यात् ॥ ९ ॥
पूर्वा च लेखा पूर्वा कर्षूः पूर्वाश्च लेखाः पूर्वाश्च
कर्ष्वः । ताँसु पितृभ्यः पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥

---

१. 'ति एवमञ्जने अञ्जाथामङ्ग्ध्वमिति । वा' घ. पाठः २. 'व' ग. ख. पाठः. ३. 'त्यवटाभि', ४. 'पूर्वासु' ख. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपेतुम् । १२१

एतेन—

अपरासु स्त्रीभ्यः ॥ १० ॥
इति व्याख्यातम् ॥ १० ॥

एतेन माघ्यावर्षं प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे ॥ ११ ॥

एतेनानन्तरोक्तेनान्वष्टक्येन माघ्यावर्षं नाम कर्म$^१$ व्याख्यातम् । तच्च प्रौष्ठपद्याः पौर्णमास्याः परो योऽपरपक्षः तत्र भवति । मघासु वर्षासंयोगान्माघ्यावर्षमिति भवति । तच्च त्रयोदश्याम् । तथा याज्ञवल्क्यः—

“यददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्नुते ।
तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ॥”

इति । वर्षर्तौ या त्रयोदशी मघाभिः सह संबध्यते तस्यामित्यर्थः । अपरे सामान्याभिधानात् सर्वस्मिन्नेवापरपक्षे माध्यावर्षमिच्छन्ति ॥ ११ ॥

मासि मासि चैवम् ॥ १२ ॥

यथेदं माघ्यावर्षं प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे भवति, एवं मासि मास्यपरपक्षे भवति। मासि मास्यमावास्यायां पार्वणश्राद्धं वक्ष्यति, तेन सहेदं विकल्प्यते एकौर्थत्वाद् । यद्यप्येवं तथापि प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे माध्यावर्षमेव नियतम्, अन्यथा पूर्वो योगोऽपार्थकः स्यात् ॥ १२ ॥

पितृभ्योऽयुक्षु प्रतिष्ठापयेत् ॥ १३ ॥

पितृभ्यो यद् दीयते गन्धमाल्यादि तत्सर्वमयुक्संख्यायां प्रतिष्ठापयेत् सकृत् त्रिः पञ्चकृत्व इति दद्यात् ॥१३॥

---

१. 'र्मं कर्तव्यमाख्या', २. 'धर्ममा' ख. पाठः ३. ककार्य-त्वा' ग. घ. पाठः.

१२२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

नवावरान् भोजयेत् ॥ १४ ॥

अन्वष्टक्यविषयमिति केचित् । सर्वत्राष्टकायामित्यन्ये । अष्टकायां नवावरा ब्राह्मणा भोजयितव्याः । पूर्वं विश्वेभ्यो देवेभ्य एकैकमेकैकस्ये¹त्येवमादिकमत्रे² न भवति तस्य पार्वणादिविषयत्वात्³ अतत्प्रकृतित्वाच्चाष्टकायाः । पिण्डपितृयज्ञोऽह्य⁴ष्टकायाः प्रकृतिः । स्वधाग्रहणादिकमपि नास्ति । केवलं नवावरा भोजयितव्या इति केचित् । अन्ये तु सर्वमनुतिष्ठन्ति ॥ १४ ॥

अयुजो वा ॥ १५ ॥

भोजयेदित्येव । पञ्च सप्तेति शक्त्यपेक्षो विकल्पः । बहुवचननिर्देशादेकस्याप्रसङ्गः ॥ १५ ॥

युग्मान् वृद्धिपूर्तेषु ॥ १६ ॥

आभ्युदयिकेषु श्राद्धेषु युग्मान् भोजयेत् । पार्वणेन सहाभ्युदयश्राद्धं वक्ष्यते । तत्र युग्मनियमार्थमिदम् । तेनैकैकमेकैकस्येत्यादिकल्पान्तरमाभ्युदयिकेषु न भवति । केषु पुनः कर्मस्वभ्युदयश्राद्धं भवति । येष्वपरेद्युर्देवेज्या भवति, ‘तस्मात्पूर्वेद्युः पितृभ्यः क्रियते उत्तरमहर्देवान् यजन्त’ इत्येतच्छ्रुतिमूलत्वात् ॥ १६ ॥

अयुग्मानितरेषु ॥ १७ ॥

उक्तेभ्यो येऽन्ये तेष्वयुग्मान् भोजयेत् । एकोद्दिष्टविषयमित्येतदुपदेशः । तेन तत्र द्वौ द्वाविति वक्ष्यमाणः कल्पो न भवति ॥ १७ ॥

---

१. 'कस्ये', २. 'त्र भ' ग. पाठः. ३. 'त् त' ग. घ. पाठः.
४. 'ध्य' ख. पाठः.

षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १२३

प्रदक्षिणमुपचारः ॥ १८ ॥

वृद्धिपूर्तेष्विति संबध्यते । तत्र प्रदक्षिणमुपचारः स्यात् । उपचारक्रिया अन्यत्राप्रदक्षिणम् । परिस्तरणाद्युदाहरणम् ॥ १८ ॥

यवैस्तिलार्थः ॥ १९ ॥

यच्छ्राद्धेषु तिलकृत्यं, तदाभ्युदयिकेषु यवैः कर्तव्यम् । आपस्तम्बश्च— 'अवकाशेषु तिलान् विकिरति पिण्डांश्च तिलमिश्रान् निवृणाति । मासि श्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायेन शक्नुयात् तेनोपयोजयेत्' इति । तत्र सर्वत्र यवा भवन्ति । स्वधाग्रहणे च तिलोऽसि सोमदेवत्य इत्यत्र यवोऽसि सोमदेवत्य इत्यूहेन यवप्रक्षेपः ॥ १९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

---

अथ षष्ठः खण्डः ।

रथमारोक्ष्यन्नाना पाणिभ्यां चक्रे अभिमृशेदहं ते पूर्व पादावारभे¹ बृहद्रथन्तरे ते चक्रे ॥ १ ॥

अत्रेतिशब्दोऽध्याहार्यः² । नवरथे विशेषं वक्ष्यति । तद्व्यतिरिक्तं क्रीतं लब्धं पूर्वकृतं वा रथमारोक्ष्यन् आरोढुमिच्छन् पाणिभ्यां चक्रे नाना पृथगभिमृशेद् अहं ते इति मन्त्रेण । नानेत्युभाभ्यां³ पाणिभ्यामेकस्याभिमर्शनं मा भूद् युगपदभिमर्शनं यथा स्यादित्येवमर्थं नानाभूताभ्यां पाणिभ्यामभि-

---

१. 'भे वृ' ख. ग. ङ. पाठः.
२. 'इतिशब्दाध्याहारेण मन्त्रसमाप्तिः ।',
३. 'नानाग्रहणमुभा' ग. घ. पाठः.

१२४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [ द्वितीयोऽध्यायः

मृशेत् न संहताभ्यामिति । रथमारुह्य यावद्दूरं गच्छति तावत्
सकृदेवेदं कर्म भवति, तदर्थत्वादारोहणस्य । मध्ये त्वारोह-
णमानुषङ्गिकम् ॥ १ ॥

वामदेव्यमक्ष इत्यक्षाधिष्ठाने ॥ २ ॥

नाभौ वामदेव्यमक्ष इत्यभिमृशेन्नाना पाणिभ्याम् ॥

दक्षिणपूर्वाभ्यामारोहेद् वायोष्ट्वा वीर्येणारोहामी-
न्द्रस्यौजसाधिपत्येनेति ॥ ३ ॥

दक्षिणः पूर्वः ययोस्ताभ्यां दक्षिणपूर्वाभ्याम् । पादा-
भ्यामित्यनुक्तमपि गम्यते तत्कर्मत्वाद्वारोहणस्य । एवंभूताभ्यां
पादाभ्यामारोहेद् रथं वायोष्ट्वेति मन्त्रेण ॥ ३ ॥

रश्मीन् संमृशेदरश्मिकान् वा दण्डेन ब्रह्मणो
वस्तेजसा संगृह्णामि सत्येन वस्तेजसा संगृह्णामीति ॥ ४ ॥

रश्मयोऽश्वादीनां प्रग्रहाः तान् संमृशेद् ब्रह्मणो व
इति मन्त्रेण । ये पुनररश्मयोऽश्वादयः तान् दण्डेन संमृशेद् वा
तेनैव मन्त्रेण । बहुवचननिर्देशाद् बहुयुगो रथोऽभिप्रेतः । यद्य-
पि तस्य चक्राणि चत्वारि, तथापि चक्रे इति द्विवचनयोगा-
न्मुख्ययोरेवाभिमर्शनम् ॥ ४ ॥

अभिप्रवर्तमानेषु जपेत् सहस्रसनिं वाजमभिव-
र्तस्व रथ देव प्रवह वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति ॥ ५ ॥

यदा चोदिता अश्वादय इष्टां दिशमभिवर्तन्ते गच्छ-
न्ति तदा सहस्रसनिमित्येतं मन्त्रं प्रवहान्तं जपेत्, वनस्पते

---

१. 'ग्योऽत्र र' ग. पाठः.

षष्ठः खण्डः] अनाविलोपेसम् । १२५

वीड्वङ्गो हि भूया इत्येतामृचं च ॥ ५ ॥

एतयान्यान्यपि वानस्पत्यानि ॥ ६ ॥

रथसंनिधानादन्यान्यपि तज्जातीयानि वानस्पत्यानि शकटादीन्येतयाभिमृशेत् ॥ ६ ॥

स्थिरौ गावौ भवतां वीळु रक्ष इति रथाङ्गमभिमृशेत्¹ ॥ ७ ॥

स्थिरौ गावावित्येतस्यामृचि यद्यद् रथाङ्गं दृष्टं तत्तदभिमृशेत् तेन तेन ऋगंशेन² ॥ ७ ॥

सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसमिति नावम् ॥ ८ ॥

आरोहेदिति व्यवहितमपि संबध्यते ³मन्त्रलिङ्गात्, नाभिमृशेत् । नाव आरोहणे प्राप्तेऽनयर्चाऽरोहेत् ॥ ८ ॥

नवरथेन यशस्विनं वृक्षं ह्रदं वाऽविदासिनं प्रदक्षिणं कृत्वा फलवतीः शाखा आहरेत् ॥ ९ ॥

नवरथे त्वयं विशेषः। पूर्ववदारुह्य तेन यशस्विनं प्रसिद्धं वृक्षं ह्रदं वाऽविदासिनमशोष्यं प्रदक्षिणं कृत्वा फलवतीः शाखा आहरेत् ॥ ९ ॥

अन्यद्वा कौटुम्बम् ॥ १० ॥

कौटुम्बं कुटुम्बस्योपकारकमन्यद् द्रव्यं वाहरेत् इति रथारोहणम् ॥ १० ॥

---

१ 'तृ ते' ख. पाठः.
२. 'ते' ग. पाठः.
३. 'तत्प्रधानस्त्वान्ना' घ. पाठः.

१३६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

संसदमुपयायात् ॥ ११ ॥

संसदिति व्यवहारस्थानमुच्यते । ताम् उपयायाद्यदि व्यवहारार्थी स्यात् । वक्ष्यमाणविवक्षया प्राप्तानुवादोऽयम् ॥

अस्माकमुत्तमं कृधीत्यादित्यमीक्षमाणो जपित्वावरोहेत् ॥ १२ ॥

संसदं प्रपद्येतेत्यर्थः । अवपूर्वो रुहिरस्मिन्नर्थेऽन्यत्रापि दृष्टः । तद् यथा — "सदासुगः पितुर्मा यदस्तु पन्था इति पन्थानमवरोहे"ति ॥ १२ ॥

ऋषभं मा समानानामित्यभिक्रामन् ॥ १३ ॥

यदा प्रत्यर्थिनमभिक्रामति, तदा ऋषभं मेति जपेत् जपित्वेति प्रकृतत्वात् ॥ १३ ॥

वयमद्येन्द्रस्य प्रेष्ठा इत्यस्तं यात्यादित्ये^२ ॥ १४ ॥

आदित्ये अस्तं याति सति गच्छति सति वयमद्येन्द्रस्येत्येतामृचं जपेत् ॥ १४ ॥

तद्बो दिवो दुहितरो विभातीरिति व्युष्टायाम् ॥ १५ ॥

व्युष्टायां रात्रौ उषाकाले तद्बो दिव इति जपेत् । आ व्यवहारसमाप्तेरेते जपाः प्रत्यहं भवन्ति ॥ १५ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ।

---

अथ सप्तमः खण्डः ।

अथातो वास्तुपरीक्षा ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मात्

---

१. 'त् एतल्लभ्यते ॥' घ पाठः.
२. 'त्ये ॥ ञ' ख. ग. पाठः.

सप्तमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १९७

तत्र तत्र निमित्ते समृद्धिव्यृद्धी भवतः, अतो वास्तुपरीक्षा वर्तिष्यते । वास्त्विति गृहमुच्यते । तस्योत्तरत्र लक्षणानि वक्ष्यन्ते । सैव परीक्षा ॥ १ ॥

अनूषरमविवदिष्णुभूम ॥ २ ॥

ऊषा यत्र सन्ति तदूषरं ततोऽन्यदनूषरम् । विवदनशीलं विवदिष्णु ततोऽन्यदविवदिष्णु । भूमशब्दो भूमिपर्यायः । ‘यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम’ ‘वतेव श्मश्रु वपसि प्रभूमे’ति वत् । अविवदिष्णु भूम यत्र तदविवदिष्णुभूम । तद्वास्तु सर्वसमृद्धमिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥ २ ॥

ओषधिवनस्पतिवत् ॥ ३ ॥

ओषधयश्च वनस्पतयश्च यत्र भवन्ति तदोषधिवनस्पतिवत् । ‘छन्दसीर’ इति वत्वं ‘छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ती’ति ॥ ३ ॥

यस्मिन् कुशवीरणं प्रभूतम् ॥ ४ ॥

कुशाश्च वीरणाश्च कुशवीरणेम् । तृणद्वन्द्वत्वादेकवद्भावः । वीरणा अपि तृणविशेषाः, शरासः कुशरास इति मन्त्रे दर्शनात् । तद् यस्मिन् देशे प्रभूतं तद्वास्तु समृद्धम् ॥ ४ ॥

कण्टकिक्षीरिणस्तु समूलान् परिखायोद्वासयेत् ॥

कण्टकिनः खदिरादयः क्षीरिण उदुम्बरादयः तान् समूलान् मूलैः सहितान् परिखायोत्पाट्योद्वासयेत् । कण्टकिक्षीरिण इति नायं कर्मधारयः पृथङ्मत्वर्थीयनिर्देशात् । अन्यथा द्वन्द्वादेव मत्वर्थीययोगः कृतः स्यात् ॥ ५ ॥

---

१. 'णम् । द्वन्द्व' क. ग. पाठः.

१२८	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

अपामार्गः शाकस्तिल्वकः परिव्याध इति चैतानि ॥ ६ ॥

अपामार्गो वीरुद्विशेषः । शाकादयो वृक्षविशेषाः । अपामार्गादीनां पुंलिङ्गत्वाद् एतानीति वक्तव्ये नपुंसकनिर्देशाद् गम्यते अन्यान्यप्येवंजातीयकानि समूलानि परिखायोच्छासयेदिति ॥ ६ ॥

यत्र सर्वत्रापो मध्यं समेत्य प्रदक्षिणं शयनीयं परीत्य प्राच्यः स्यन्देरन्नप्रपतत्यः ॥ ७ ॥

यस्मिन् देशे आपो मध्यं समायन्ति समागच्छन्ति समेत्य च शयनीयदेशं प्रदक्षिणं परियन्ति परीत्य च प्राच्यः स्यन्देरन् प्राङ्मुखा गच्छेयुः अप्रपतत्यः नुमभावश्छान्दसः । एतदुक्तं भवति मध्यतो निम्नं प्राक्प्रवणं शयनस्थानं प्राच्यां दिशि गृहिण इति ॥ ७ ॥

तत् सर्वसमृद्धम् ॥ ८ ॥

तदेतदुक्तलक्षणं वास्तु सर्वसमृद्धं भवति ॥ ८ ॥

समवस्रवे भक्तशरणं कारयेत् ॥ ९ ॥

येन पथा आपः समवस्रवन्ति तस्मिन् समवस्रवे । प्राच्यां दिशीत्युक्तं भवति । तत्र भक्तशरणं महानसं कारयेत् ॥

बह्वन्नं ह भवति ॥ १० ॥

एवं कृतं भक्तगृहं बह्वन्नं भवति । हशब्दोऽभिमतत्वद्योतनार्थः ॥ १० ॥

दक्षिणाप्रवणे सभां मापयेत् साधूता ह भवति ॥

दक्षिणाप्रवणे देशे सभा मापयितव्या । सभेत्यास्थान-

अष्टमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १२९

मुच्यते । एवं कृता सा सभा अद्यूता भवति । हशब्दः प्रशंसायाम् ॥ ११ ॥

एवं परमतेन प्रशस्य स्वमतेन निन्दति —

युवानस्तस्यां कितवाः कलहिनः प्रमायुका भवन्ति ॥ १२ ॥

कितवा द्यूतपराः अद्यूता ह भवतीत्युक्तत्वात् । प्रमायुका मर्त्तारः ॥ १२ ॥

यत्र सर्वत आपः प्रस्यन्देरन् सा स्वस्त्ययन्यद्यूता च ॥ १३ ॥

एवंविधे देशे कृता सभा स्वस्तिप्राप्तिनिमित्तभूता अद्यूता च भवति ॥ १३ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ।

---

अथाष्टमः खण्डः ।

अथैतैर्वास्तु परीक्षेत ॥ १ ॥

अथ एतैर्वक्ष्यमाणलक्षणैर्वास्तु परीक्षेत । पृथगधिकारः प्राधान्यख्यापनार्थः । तेनैतत्संभवे नान्यदादर्तव्यम् ॥

जानुमात्रं कतं खात्वा तैरेव पांसुभिः प्रतिपूरयेत् ॥ २ ॥

जानुप्रमाणं कतमवटं खात्वा ये उद्धताः पांसवस्तैरेव प्रतिपूरयेत् कतम् ॥ २ ॥

१३०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

ततः किं—

अधिके प्रशस्तम् ॥ ३ ॥

कर्तपूरणादधिके तस्मिन् पांसुराशौ प्रशस्तं भद्रं भवति ॥ ३ ॥

समे वार्तम् ॥ ४ ॥

यदा पांसुराशिर्र्वटेन समो भवति न न्यूनो नातिरिक्तः तदा वार्तं निर्दोषं भवति नानर्थावहं न चाभ्युदयावहम् ॥ ४ ॥

न्यूने गर्हितम्¹ ॥ ५ ॥

स्पष्टम् ॥ ५ ॥

अथान्या परीक्षा—

अस्तमितेऽपां पूर्णं परिवासयेत् ॥ ६ ॥

जानुमात्रं कर्तं खात्वेति वर्तते । अस्तमित आदित्ये तमद्भिः पूरयेत् । तमपां पूर्णं परिवासयेद् ओदयात् ॥ ६ ॥

ततः किं—

सोदके प्रशस्तमार्द्रे वार्तं शुष्के गर्हितम् ॥ ७ ॥

सोदकं किञ्चिच्छिष्टोदकम् । अन्यत् स्पष्टम् ॥ ७ ॥

श्वेतं मधुरास्वादं सिकतोत्करं ब्राह्मणस्य ॥ ८ ॥

मधुरास्वादं मधुररसम् । सिकतोत्करं सिकताबहुलम् । एवंभूतं वास्तु ब्राह्मणस्य शुभम् ॥ ८ ॥

लोहितं क्षत्रियस्य ॥ ९ ॥

मधुरास्वादं सिकतोत्करमिति वर्तते ॥ ९ ॥

---

१. 'म् न्यूने पांसुराशौ गर्हितं भवति । अ' घ. पाठः

अष्टमः खण्डः ] अनाविलोपे तम् । १३१

पीतं वैश्यस्य ॥ १० ॥

पूर्ववदनुवृत्तिः ॥ १० ॥

तत् सहस्रसीतं कृत्वा यथादिक् समचतुरश्रं मापयेत् ॥ ११ ॥

तद्वास्तु सहस्रसीतं सहस्रहलकृष्टं कृत्वा । सहस्रशब्दो बह्वर्थः । यथादिक् यस्यां दिशि यस्य स्थानमुक्तं तदनुरूपम् । समचतुरश्रं सर्वासु दिक्षु समं मापयेत् ॥ ११ ॥

आयतचतुरश्रं वा ॥ १२ ॥

दीर्घचतुरश्रं वा मापयेद् वास्तु । अनेन वृत्तत्रिकोणादेः प्रतिषेधः ॥ १२ ॥

तच्छमीशाखयोदुम्बरशाखया च शन्तातीयेन त्रिः प्रदक्षिणं व्रजन् प्रोक्षति ॥ १३ ॥

तद्वास्तु शन्तातीयेन सूक्तेन । 'मत्तौ छः सूक्तसाम्नो-^१रि'त्येवं चेच्छप्रत्ययः, 'ईले द्यावापृथिवी' 'इदं ह नूनमेषाम्' 'उत देवा अवहितमि'त्येतेषामन्यतमस्य ग्रहणं प्राप्नोति तेषु शन्तातिशब्दस्य सत्त्वात् । 'याभिः शन्तातिः सा शन्तातिमयस्करत् । आत्वागमं शन्तातिरति शं न इन्द्राग्नी' इत्यस्य तु ग्रहणमित्युपदेशः । शब्दनिर्वाहस्तु यथाकथञ्चिदन्वेष्टव्यः । शं करोतीति शन्तातिः 'शिवशमारिष्टस्य कर' इति तातिल्प्रत्ययः । (शन्तातिग्रहणं ?) तस्मै हितं शन्तातीयमिति ।

---

१. 'रेव चोदयन् प्र' ख, 'रेव चोदयेच्छ' ग. पाठः.

१३२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

प्रतिप्रदक्षिणं सूक्तस्यावृत्तिः । प्रोक्षणं तु प्रत्यृचं प्रत्यर्धर्चं प्रतिपादं वा ॥ १३ ॥

अविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन ॥ १४ ॥

त्रिः प्रदक्षिणं परिव्रजन् प्रोक्षतीत्येव ॥ १४ ॥

वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् ॥ १५ ॥

एकस्मिन् वंशप्रदेशे यथा शरणानि शयनस्थानानि भवन्ति तथा कारयेत् । एकस्मिन् शयने वंशप्रभेदो न कर्तव्यः ॥ १५ ॥

कर्तेष्ववकाः शीफालमित्यवधापयेत् ॥ १६ ॥

कर्तेष्वित्यनुवादात् स्थूणाकर्ताः खानयितव्या इति गम्यते । 'प्रदक्षिणं स्थूणाकर्तान् खानयित्वे'त्यापस्तम्बः । तेषु । जले प्लवमाना मूलवन्तः पिण्डीभूता अभूमिस्पर्शिनः शैवालविशेषा अवकाः । शीफालं शैवलम् । तदुभयं निधापयेत् ॥ १६ ॥

तयोः प्रशंसा—

न हास्य दाहुकं भवतीति विज्ञायते ॥ १७ ॥

अस्यैवं कुर्वतो गृहं न दाहुकं भवति । कर्मण्युक्प्रत्ययः । कदाचिदपि दह्यमानं न भवतीति विज्ञायते । अग्न्यादिकं वा दाहुकं न भवतीति ॥ १७ ॥

---

१. 'खात घ. पाठः.

नवमः खण्डः] अनाविलोपेनम् । १३३

मध्यमस्थूणायाः कर्तेऽवधाय प्रागयोदगग्रान् कुशानास्तीर्य व्रीहियवमतीरप आसेचयेद् अच्युताय भौमाय स्वाहेति ॥ १८ ॥

या गृहे मध्यमस्थूणा प्रधानभूता तस्याः कर्तेऽवधाय, किं, प्रागुक्ता अवकाः शीफालं च । किमर्थं तर्हि वचनं, ननु तेनैव सिद्धम् । वक्ष्यमाणो विशेषविधिस्तस्य बाधको मा भूदिति । यत्रावधानास्तरणे तत्राप आसेचयेद् अच्युताय भौमाय स्वाहेति मन्त्रेण ॥ १८ ॥

अथैनामुच्छ्रीयमाणामनुमन्त्रयेतैहैव तिष्ठ निमिता तिल्विलास्वामिरावतीं मध्ये पोषस्य तिष्ठतीम् आ त्वा प्रापन्नघायवः आ त्वा कुमारस्तरुण आ वत्सो जायतां सह आ त्वा परिश्रितः कुम्भ आ दध्नः कलशैरय इति ॥ १९ ॥

अथानन्तरमेनां मध्यमस्थूणामुच्छ्रीयमाणां कर्ते स्थाप्यमानामन्त्रयेत ‘इहैव तिष्ठेति द्वाभ्यामृग्भ्याम् ॥ १९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये अष्टमः खण्डः ।

---

अथ नवमः खण्डः ।

वंशमाधीयमानमृतेन स्थूणामधिरोह वंश द्राघीय आयुः प्रतरं दधाना इति ॥ १ ॥

स्थूणायामाधीयमानं वंशमनुमन्त्रयते ऋतेनेति¹ मन्त्रेण ॥ १ ॥

---

१. ‘ति’ ॥ ङ. पाठः.

१३४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

सदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकं प्रतिष्ठापयेत् पृथिव्या अधिसम्भवेति ॥ २ ॥

सदूर्वासु दूर्वासहितासु चतसृषु शिलासु मणिकं प्रतिष्ठापयति पृथिव्या अधिसम्भवेत्यनेन ॥ २ ॥

अरङ्गरो वावदीतीति वा ॥ ३ ॥

अथवा अरङ्गरो वावदीतीत्यनेन प्रतिष्ठापयति । मन्त्रयोर्विकल्पः ॥ ३ ॥

अथास्मिन्नप आसेचयत्यैतु राजा वरुणो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमानः। इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्त्विति ॥ ४ ॥

अथानन्तरमस्मिन्मणिकेऽप आसेचयति ऐतु राजेति मन्त्रेण ॥ ४ ॥

अथैनच्छमयति व्रीहियवमतीभिरद्भिः ॥ ५ ॥

अथानन्तरमेनद् वास्तु शमयति शान्तं करोति व्रीहियवयुक्ताभिरद्भिः ॥ ५ ॥

तत्र प्रकारः —

हिरण्यमवधाय शन्तातीयेन त्रिः प्रदाक्षिणं परिव्रजन् प्रोक्षत्यविच्छिन्नया चोदकधारयापो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन ॥ ६ ॥

तास्वप्सु हिरण्यमवधाय । शन्तातीयेनेत्यादि गतम् ॥

मध्येऽगारस्य स्थालीपाकं श्रपयित्वा वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मानिति चतसृभिः प्रत्यृचं हुत्वो¹

---

१. 'त्वा शि' ख. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३५

ब्राह्मणान् भोजयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्विति वा-
चयीत ॥ ७ ॥

स्थालीपाकधर्मत्वादेव श्रपणे सिद्धे श्रपयित्वेति वचनं
नियमार्थं स्थालीपाकस्यास्यैव प्रथमं श्रपणं यथा स्याद् भोज-
नार्थं मा भूदिति । तैर्भुक्तवद्भिरेव वाचनम् ॥ ७ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ।

---

अथ दशमः खण्डः ।

उक्तं गृहप्रपदनम् ॥ १ ॥

यदनन्तरोक्तं मणिकप्रतिष्ठापनादि तद् गृहप्रपदनं
स्वगृहप्रवेशः । पूर्वं कृतसंस्कारमपि गृहं क्रयादिप्राप्तं प्रविश-
ताप्येतत् कर्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ १ ॥

बीजवतो गृहान् प्रपद्येत ॥ २ ॥

पूर्वं व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहान् प्रप-
द्येत ॥ २ ॥

क्षेत्रं प्रकर्षयेदुत्तरैः प्रोष्ठपदैः फल्गुनीभी रोहिण्या वा ॥

सर्वत्र ‘नक्षत्रे च लुपि’त्यधिकरणे तृतीया । एषु नक्ष-
त्रेषु क्षेत्रस्य कर्षणं कारयेत् ॥ ३ ॥

तत्र प्रकारः —

क्षेत्रस्यानुवातं क्षेत्रस्य पतिना वयमिति प्रत्यृचं
जुहुयाज्जपेद् वा ॥ ४ ॥

क्षेत्रस्यानुवातं यस्यां दिशि होमे कृते क्षेत्रं धूमो

१३६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[द्वितीयोऽध्यायः

व्याप्नोति तस्यां दिग्होमः कर्तव्यः । जपेद्वा जपहोमयोर्वि-
कल्पः ॥ ४ ॥

गाः प्रतिष्ठमाना अनुमन्त्रयेत मयोभूर्वातो अभि
वात्स्त्रा इति द्वाभ्याम् ॥ ५ ॥

आत्मीया गावो यदा प्रतिष्ठन्ते गृहान्निर्गच्छन्ति तदा
ता अनुमन्त्रयते मयोभूरिति द्वाभ्यामृग्भ्याम् ॥ ५ ॥

आयतीर्यासामूधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च
ता नः सन्तु पयस्वतीर्बह्वीर्गोष्ठे घृताच्यः ॥ ६ ॥

इतिकरणाध्याहारेण मन्त्रसमाप्तिः । आयतीर्गृहान्
प्रत्यागच्छतीरनुमन्त्रयते यासामूध इति मन्त्रेण ॥ ६ ॥

या देवेषु तन्वा मैरयन्तेति च सूक्तशेषम् ॥ ७ ॥

द्वितीयानिर्देशाद् ब्रूयादिति गम्यते । या देवेष्विति
(यत् ? यः) सूक्तशे(षं?षः) तमप्यायतीनामनुमन्त्रणे ब्रूयात् ॥

आगावीयमेके ॥ ८ ॥

एक आचार्या आ गावो अग्मन् इति सूक्तमिच्छन्ति ॥

गणानासामुपतिष्ठेतागुरूगवीनां भूताः स्थ प्रश-
स्ताः स्थ शोभनाः प्रियाः प्रियो भूयासं शं मयि जानी-
ध्वं शं मयि जानीध्वम् ॥ ९ ॥

आसां गवां गणान् संघात् यत्र यत्र दृष्ट्वानुपतिष्ठेत ।
किमविशेषेण, नेत्याह — अगुरुगवीनां गुरोर्या गावः तद्व्य-
तिरिक्तानाम् आसां गवां गणानुपतिष्ठेत भूताः स्थेति मन्त्रेण ।

---

१. 'या वो भू' ग. पाठः. २. 'ण द्विरु' घ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । १९७

शं मयि जानीध्वमिति सकृदुक्त्या मन्त्रान्तद्विरुक्तिरध्याय-
परिसमाप्तिकृतौ । इतिकरणं चाध्याहार्यम् ॥ ९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
अनाविलायां द्वितीयाध्याये दशमः खण्डः ।
द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ।

---

१. 'ता द्वि' घ. पाठः.

T

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

अथातः पञ्चयज्ञाः ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेतैर्विना न निःश्रेयसाभ्युदयसिद्धिः अतः पञ्चयज्ञा वक्ष्यन्ते । पञ्चयज्ञा इति संज्ञाशब्दोऽयमन्वर्थः । ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति समासः ॥ १ ॥

तानुपादिशति —

देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्ययज्ञ इति ॥

उद्देशक्रमेण लक्षणान्याह—

तद्यदग्नौ जुहोति स देवयज्ञो यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञो यद् बलिं करोति स भूतयज्ञो यत् पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञो यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञः ॥ ३ ॥

तदिति वाक्योपन्यासे । यच्छब्दोपबन्धाद् वर्तमानापदेशाच्चानुवादा एते । अनुवादाश्च प्राप्तिमपेक्षन्ते । तत्र स्वाध्यायाध्ययनमनन्तरं वक्ष्यते । एवं मनुष्येभ्यो दानं ‘गृहानेत्य यद् ददाति सा दक्षिणे’ति । देवेभ्यो होमो वैश्वदेवे । भूतेभ्यो बलिहरणे । पितृभ्यो दानमपि तत्रैव ‘स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती शेषं दक्षिणा निनयेदि’ति ॥ ३ ॥

तेषामहरहः क्रिया चोद्यते —

तानेतान् यज्ञानहरहः कुर्वीत ॥ ४ ॥

सैषा न चोदनीया तेन तेन प्रोपकेण प्राप्तत्वात् । अत्राहुः ‘द्वादशरात्रं वा महागुरुषु दानाध्ययने वर्जयेर-

---

१. ‘प्रकारेण’ ख. ग. ङ. पाठः.

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३९

ह्नि¹'ति वक्ष्यति । तमपि प्रतिषेधं बाधित्वाऽहरहःक्रियो स्यादि-
त्येवमर्थमिदमिति । ब्रह्मयज्ञस्तु न भवति 'तस्य द्वावनध्यायौ
यदात्माशुचिर्यद्देश' इत्याहृत्य वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ ४ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।

---

अथ द्वितीयः खण्डः ।

अथ स्वाध्यायविधिः ॥ १ ॥

ब्रह्मयज्ञाध्ययनप्रकारौ वक्ष्यते । अक्रियमाणे विधिग्र-
हणे पूर्वोक्तानां यज्ञानामनन्तरं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्युक्तं
स्यात् । विधिग्रहणाँ³दनुष्ठानक्रमो यथारुचि भवति ॥ १ ॥

प्राग्वोदग्वा ग्रामान्निष्क्रम्याप आप्लुत्य यज्ञो-

पवीत्याचम्याक्लिन्नवासा दर्भाणां महदुपस्तीर्य प्राक्-

कूलानां तेषु प्राङ्मुख उपविश्योपस्थं कृत्वा दक्षि-

णोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तौ विज्ञायतेऽपां वा

एष ओषधीनां रसो यद्दर्भाः सरसमेव तद् ब्रह्म क-

रोति द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणः संमील्य वा

यथा वा युक्तमात्मानं मन्येत तथायुक्तोऽधीयीत स्वा-

ध्यायम् ॥ २ ॥

---

१. 'ति प्रतिषेधं व' ग. घ. पाठः. २. 'या कर्तव्यतार्था' ग. पाठः.
३. 'णात् त्वनुष्ठाने य' ख. ग. ङ. पाठः.