ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

प्यस्मिन्नारण्यके प्रोक्ताः सर्वा अपि संहितोपासनाः कृत्स्नवाग्विषया एव तथाऽपि तद्-
भिज्ञाः पुरुषा इमामेवोपनिषदं वक्ष्यमाणामुपासनामेव सर्वोत्कृष्टामार्चक्षते ।

प्रतिज्ञातामुपासनां दर्शयति—

पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्माणो दिवः
स्वरा अग्ने रूपं स्पर्शा वायोरूष्माण आदित्यस्य
स्वरा ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः
सामवेदस्य स्वराश्चक्षुषो रूपं स्पर्शाः श्रोत्रस्यो-
ष्माणो मनसः स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्शा
अपानस्योष्माणो व्यानस्य स्वराः, इति ।

ककारादयो मकारावसाना वर्गपञ्चकनिष्ठा वर्णाः स्पर्शसंज्ञकाः । शषसहाश्चत्वार ऊष्मसंज्ञकाः । अकारादय औकारान्ताश्चतुर्दश स्वरसंज्ञकाः । एतेषु स्पर्शोष्मस्वरेषु पृथिव्यादिलोकदृष्टिरग्न्यादिदेवतादृष्टिर्ऋगादिवेददृष्टिश्चक्षुरादीन्द्रियदृष्टिः प्राणादिवायुदृष्टिश्च कर्तव्या ।

अस्या उपासनाया अङ्गत्वेन स्वतन्त्रत्वेन वा वीणाध्यानं विधत्ते—

अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति तदनु-
कृतिरसौ मानुषी वीणा भवति, इति ।

अथ पृथिव्यादिध्यानकथनानन्तरम् । खलुशब्दो वीणाप्रसिद्ध्यर्थः । इयमस्माभिर्दृश्यमाना शरीररूपा दैवी देवनिर्मिता काचिद्वीणा विद्यते । न हि देवव्यतिरेकेण कश्चिदपीमं देहं निर्मातुं क्षमते । या तु गायकैर्धार्यमाणा काष्ठमयी वीणा सा तु मनुष्यैर्निर्मितत्वान्मानुषी । असौ च तदनुकृतिर्भवति । तां दैवीं वीणामनुसृत्य कृतिर्निष्पादनं यस्याः सा तदनुकृतिः, तत्सदृशीत्यर्थः ।

शरीररूपाया देववीणायाः काष्ठनिर्मिताया मानुषीवीणायाश्च सादृश्यं ध्यानाय दर्शयति—

यथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरो यथाऽस्या
उदरमेवममुष्या अम्भणं यथाऽस्यै जिह्वैवममुष्यै
वादनं यथाऽस्यास्तन्त्रय एवममुष्या अङ्गुलयो
यथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वरा यथाऽस्याः
स्पर्शा एवममुष्याः स्पर्शा यथा ह्येवेयं शब्दवती
तर्द्मवत्येवमसौ शब्दवती तर्द्मवती यथा ह्येवेयं

---

१ ग. ˚नकृत्य । २ क. ख. ग. ˚या दैवी वीणा˚ । ३ क. ख. ˚नषीवी˚ । ग. ˚नष्याश्च ।