ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् । [३तृतीयारण्यके-

भूतानामन्तरपुरुषः स म आत्मेति विद्यात्, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ (१०)

कृतविघ्नपरिहारः स पुमानिति विद्यादित्यन्वयः। कथं विद्यादित्युच्यते। यः सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषो ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वप्राणिनां देहमध्ये तत्तद्देहसाक्षित्वेन भासमानः परिपूर्णः परमात्माऽस्ति सोऽयं परमात्मा मे मम मुमुक्षोः पुरुषस्याऽऽत्मा स्वरूपमित्येवं विद्यात्। प्रमाणेन साक्षात्कुर्यात्। तदशक्तावुपासीतेत्यपि द्रष्टव्यम्। अत इत्यादिभिः पदैः सर्वभूतान्तरं पुरुषं विशिनष्टि—अतोऽस्माद्देहेन्द्रियादिसंघाताद्विलक्षण इति शेषः। अश्रुत इत्यादिभिः सप्तभिर्विशेषणैरिन्द्रियजन्यक्रियोऽकर्मत्वं निवारयति। अकारादयो वर्णाः परैरुच्चार्यमाणा उदात्तादिस्वरा वा यथा श्रोत्रेन्द्रियेण श्रूयन्ते नैवमात्मा श्रोत्रेण श्रुतः। यथा पादेन्द्रियजन्यया गमनक्रियया ग्रामान्तरं गम्यते नैवमसौ गतः। यथा चतुर्भुजायुपेता विष्ण्वादिमूर्तिर्जडत्वान्मनसा ध्यानकाले प्रकाश्यते नैवमसौ मतः, स्वप्रकाशत्वान्मनेसोऽमतो न विस्फारितः। यथा पुत्रभृत्यादि तत्स्वामिना नम्यते वशी क्रियते नैवमसौ नतः, स्वतन्त्रत्वात्केनापि न वशीकृतः। यथा नीलपीतादिकं रूपं चक्षुषा दृश्यते नैवमसौ दृष्टः। यथा मनसा संदिह्यमानं वस्तु स्थाणुचोरादिकं विज्ञानशब्दवाच्यया बुद्ध्या निश्चीयते नैवमसौ विज्ञातः, संदेहरहितत्वाद्बुद्ध्या न निश्चेतव्यः। यथा जातिगुणादियुक्ता गवाश्वादिपदार्थास्तद्वाचकैः शब्दैरादिश्यन्ते नैवमसावादिष्टः, वाच्यार्थस्य जात्यादेस्तस्मिन्नभावात्। एतैर्विशेषणैरिन्द्रियव्यापारविषयत्वं निवारितम्। कथं तर्ह्यात्मा बोद्धुं शक्यत इत्याशङ्क्याऽऽत्मनः कर्मकारँकत्वाभावेऽपि तत्तद्व्यापारकर्तृत्वेनोपलक्षयितुं शक्यत इत्यभिप्रेत्य श्रोता मन्तेत्यादिसप्त विशेषणान्युच्यन्ते। आत्मा विषयो न भवति विषयी तु भवत्येवातो विषयित्वेनावगन्तव्याः। अत एवान्तर्यामिब्राह्मणे विषयत्वनिषेधपुरःसरं विषयित्वमाम्नायते—“अदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता” [बृह० ३।७।२३] इति। अक्षरब्राह्मणेऽपि तथैवाऽऽम्नातम्—“तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ” [बृह० ३।८।११] इति। कौषितकिनोऽप्यामनन्ति—“न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्” [कौषी० १।८] इत्यादिना। प्रश्नोपनिषद्यपि दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वमाम्नातम्—“एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता

---

१ ग. घ. ङ. ॰दिति तदुच्य॰ । २ घ. ङ. ॰याकारित्वं । ३ क. ख. ॰नसा मतो विस्फारितो न । यं॰ । ४ ग. घ. ङ. ॰रत्वा॰ ।